Termin „odpowiedzialne zakupy" oznacza podejmowanie decyzji konsumenckich z uwzględnieniem wpływu na środowisko, warunki pracy przy produkcji oraz lokalną gospodarkę. W Polsce rynek produktów o takich cechach jest wciąż mniejszy niż w Europie Zachodniej, ale dostępność wzrasta — zarówno przez internet, jak i w stacjonarnych kanałach sprzedaży.
Targi i rynki rolnicze
Targi rolnicze i spożywcze — gdzie producent sprzedaje bezpośrednio — działają w Polsce w kilku formatach. Największe pod względem liczby wystawców to Targ Śniadaniowy w Warszawie, Targ Pietruszkowy w Poznaniu, Targ Rolny przy Rynku Głównym w Krakowie i Targ na Wrocławskich Jatkach. Cykl wystawców w tych miejscach jest zazwyczaj cotygodniowy lub comiesięczny.
Bezpośredni kontakt z rolnikiem daje możliwość zadania pytań o metody uprawy, stosowanie środków ochrony roślin i warunki hodowli. Produkty nieposiadające certyfikatu bio mogą być uprawiane metodami zbliżonymi do ekologicznych — certyfikacja kosztuje, co sprawia, że małe gospodarstwa często z niej rezygnują.
Kooperatywy spożywcze w Polsce
Kooperatywa spożywcza to forma grupy zakupowej, w której uczestnicy wspólnie zamawiają produkty bezpośrednio od rolników lub producentów. W Polsce działają m.in.:
- Kooperatywa Spożywcza Dobrze w Warszawie — jeden z najbardziej rozbudowanych modeli, z własnym lokalem i systemem dyżurów.
- Krakowska Kooperatywa Spożywcza — zamówienia zbiorowe z kilku gospodarstw z Małopolski.
- Kooperatywa Dobrze we Wrocławiu — samozarządzana, skupiająca kilkudziesięciu uczestników.
Przystąpienie do kooperatywy wiąże się zazwyczaj z regularnymi dyżurami i minimalną cotygodniową wartością zamówienia. Model ten ogranicza liczbę pośredników i skraca łańcuch dostaw.
Skrzynki warzywne i CSA
Model CSA (Community Supported Agriculture) polega na opłaceniu z góry udziału w plonach konkretnego gospodarstwa rolnego na cały sezon. Odbiorca regularnie — co tydzień lub co dwa tygodnie — otrzymuje skrzynkę z warzywami sezonowymi. W Polsce takie oferty znajdziemy przez katalogi Rolnicy.info i platformy ogłoszeniowe stowarzyszeń rolnictwa ekologicznego.
Oznaczenia regionalności w sklepach
W Polsce funkcjonują dwa główne unijne systemy oznaczeń geograficznych dla żywności:
Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) i Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
Produkty z tymi oznaczeniami mają gwarantowane pochodzenie z określonego regionu. Do polskich przykładów należą: oscypek (ChNP), karp zatorski (ChOG), wiśnia nadwiślańska (ChOG), chleb prądnicki (ChOG). Pełna lista polskich produktów objętych unijną ochroną jest dostępna w bazie eAmbrosia Komisji Europejskiej.
Produkt Regionalny i Tradycyjny (Lista MRiRW)
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi prowadzi Listę Produktów Tradycyjnych, na której figuruje ponad 2000 pozycji. Wpis na listę nie wiąże się z certyfikacją, ale stanowi formę dokumentacji tradycji wytwarzania. Produkty z tej listy można wyszukiwać przez portal gov.pl w sekcji rolnictwo tradycyjne.
Co wziąć pod uwagę przy wyborze lokalnych produktów
- Odległość transportu: produkt „lokalny" ze sklepu detalicznego mógł przejechać przez centrum dystrybucji odległe setki kilometrów.
- Sezonowość: warzywo sezonowe uprawiane regionalnie ma niższy ślad energetyczny niż importowane z ogrzewanych szklarni.
- Skala przetworzenia: surowy produkt lokalny i regionalny może być bardziej uzasadnionym wyborem niż przetworzony produkt z certyfikatem bio.
- Packaging: zakup na targu pozwala często uniknąć opakowania zbiorczego.
Sklepy specjalistyczne i internetowe w Polsce
Sieć Bio Family (ok. 40 sklepów w Polsce) i Organic Farma Zdrowia (ok. 30 sklepów) to największe stacjonarne sieci z certyfikowaną żywnością ekologiczną. Drogerie Naturalne Dr. Max i Rossmann dysponują coraz szerszymi działami produktów z certyfikatami bio i bez parabenu/SLS w kosmetykach.
Sklepy internetowe takie jak Ekologiczny.pl, NaturalBox i BioSklepik oferują dostawy produktów certyfikowanych z różnych regionów Polski i Europy. Przed zakupem warto sprawdzić certyfikaty wystawców, gdyż portal agreguje oferty różnych sprzedawców.